08 OCAK 2009 PERŞEMBE

Serdar Turgut serdarturgut@superonline.com

Gayriciddiyetin kısa tarihi

Montaigne bile insanın gaz çıkarması üzerine yazı yazmıştır. Bir yazar kelimeler için yaşar cümleler için nefes alır. Konu ayrımı yapmaz

Deneme bir yazı türü olarak saygınlığını kazandığı ilk günden itibaren başlayan tartışma hâlâ sürüyor.

Denemenin, muhakkak ciddi konularda ciddi laflar etmesi gerektiğini düşünen bir ekol ile hayatın her alanı hakkında ve hatta düpedüz gayriciddi olarak bilinen konularda bile yazılar yazılmasını söyleyen ekol bir türlü anlaşamaz.

Ortada bir noktada birleşmeyi hiç düşünmezler. Bilmem tekrar söylemem gerekiyor mu; ben ikinci ekole ait bir yazarım.

Birinci ekoldekiler bana yazılarımın başladığı günden beri karşılar. 'Karısını yazar', 'Penis yazarı' derler. Ve ben her defasında hiç üşenmeden, yorulmadan onlara aynı şeyi anlatmayı sürdürürüm.

Penis yazısı yazmanın ülkenin genel sorunları hakkında yazı yazmaktan çok daha zor olduğunu, bana inanmıyorlarsa düello yapmayı teklif ederim.

Sadece bir günlüğüne onlar bir penis yazısı yazıp insanları güldürsünler. Ben de onların genelde yazdıkları türde bir siyasi yazı yazayım derim. Bugüne kadar hiç kimse bu yazı düellosu çağrımı kabul etmedi.

Benim yazacağım siyasi yazının, kendi yazdıkları siyasi yazılardan daha güzel olacağını tahmin edip korkmuşlardır diye düşünüyorum.

Bazen farklı düellolar da teklif ettiğim olmuştur. Örneğin; bir defa bunların en ciddi olanına 'Bir odada buluşalım. Konuları siz seçin ve saati çalıştıralım. Bakalım bir saat içinde seçilen her konuda en güzel makaleyi kim yazmış? Karar vermeyi jüriye bırakalım' dedim. Bunu da kimse kabul etmedi.

Canlı yayın yapılsa bundan güzel televizyon programı da olurdu. Fikir şimdi aklıma geldi.

Bir insanın kendisine yazar diyebilmesi için mutlaka gayriciddi diye tanımlanan konularda iyi makaleler yazabilmesi gerekir. Bunu yaparsa ondan sonra siyasi yazıyı nasıl olsa yazar.

Bu gerçeği en iyi bilen kişi Montaigne'dir. Umarım, şu anda yazmakta olan ciddi yazarların hiçbiri kendini Montaigne'den üstün görmüyordur.

Denemeyi yazı türü olarak ortaya çıkaran, bu türün 'ata'sı sayılan Montaigne, gününün önemli sosyal meseleleri, demokrasi, ekonomi, Virgilius, Heraklitus gibi filozoflar hakkında yazmanın yanı sıra sarhoşluk, çocukların eğitimi, insan eti yiyenler ve başparmağı üzerine yazmıştır. (Bu konu özellikle ilgimi çekti. Bunu ben de deneyebilirim. Arada bir üzerinde yazılan uzvu da değiştirmek gerekiyor).

Şimdi sıkı durun; denemeyi tür olarak yaratan bu yazarın insanın gaz çıkarması üstüne yazılmış yazısı bile var. Bundan daha gayriciddi bir konu herhalde düşünülemez değil mi? Ama bu gerçek Montaigne'i durdurmadı ve o 'On the Power of Imagination' adlı denemesinde bu konuya da bütün gücüyle girdi.

Seks değişimine uğrayıp kadın olsaydı neler olurdu, onu da yazdı...

Şu anda Türkiye'de yazsa kimbilir ne kadar da ayıplanırdı.

Bu uzun girişi şu nedenden yaptım? Artık istirham ediyorum, bu tartışmayı sona erdirelim. Yazı yazıdır, gayriciddisi, ciddisi filan yoktur. Yazar yine Montaigne'nin dediği gibi sadece hayatta olmanın bizlere hissettirdiği her konuya el atar ve onu yazar.

Hayat siyasetten ibaret değil ki... Yazar kelimeler için yaşar, cümleler için nefes alır ve konu arasında ayrım yapmaz veya yapmaması gerekir. Düello teklifimde hâlâ daha ısrarlıyım. Gün ve yeri siz seçin, ben gelirim. Sadece silah olarak Q klavyeli bir bilgisayar istiyorum.

//c

Bu iş ekonomik kriz döneminde patlama yaptı

Düşünen ve okuyan insanların dergisi olan New Yorker 1925 yılında yayınlanmaya başladı. Bu demektir ki derginin çok popüler olması ve okuyucu sayısının artırması 1930'lu yıllardaki büyük depresyon yıllarına rastlıyor.

Ekonomik kriz dalgalanmasına yakalanmış insanlar galiba o dönemde hayatlarına bir anlam ve anlamlandırma verebilecek yazılara ihtiyaç duyuyorlardı.

O dönemde dergideki yazılarıyla James Thurber ve E.B. White bugün artık denemenin klasikleri olarak tanımlanan yazılarını yazdılar. O günlerde makale yazarı olmanın anlamı üzerinde de kafa yordular.

Dedikleri bugünlerde bize de yol gösterecek nitelikte diye düşünüyorum.

Bu tür yazıları yazmanın ne kadar şahsi bir dil kullanmak gerektirdiğini, yazarın yalnızlığı içinde toplumdan oldukça kopuk ve kendi özeline boğulmuş şekilde yazmasının çok doğal olduğunu, yazarın kendi beynine fazla müdahale etmeden nereye götürürse korkmadan oraya gitmesini ve deneylerini yazmasını, 'Bu ayıp olur', 'Bu uygun kaçmaz' diye düşünmeden yazmasının gerektiğini anlattılar.

Bunlar ve çok önce Montaigne'in yaptığı tarifteki deneme yazarı yani 'İçindeki çifte kişilikten bir türlü kurtulamayan, sonuçta bu ikilik nedeniyle inandığını söylediği şeylere de tam inanamayan, lanetlediğini söylediği şeylerden de bir türlü kurtulamayan, bir türlü onları kendi içinden çıkarıp atamayan' hayli tuhaf ve çelişkili insan türü ortaya çıkar.

Thurber, E. B. White ve Montaigne'in yaptığı saptamaların toplamından ibaret bu çelişkili ve tuhaf insan. Aslında uzun süredir iyi yazar olabilmenin standart kriteri olarak kabul edilir.

//c

Max Beerbohm

Bir Alman generaline ideal gelebilecek ismine rağmen İngiliz yazarlarının en iyileri arasında sayılabilecek Beerbohm etrafında daima bulunan estetlerin davranış biçimleriyle ve görgü kurallarıyla hep dalgasını geçti.

Genelde onların önem verdiği konulara önem verdiği ve duygularını paylaştığı halde davranışlarındaki absürdlüklerin de farkına vardı ve bunları yazdı. Çok da yazdı. O da yazılarıyla ayrı bir standart yarattı.

//c

Proust da aslında bir deneme yazarıydı

Marcel Proust da yazı yazmaya denemelerle başladı. Ancak zamanla yazdıkları deneme boyutunu hayli aştı ve dünyanın en uzun kitaplarından birisi haline geldi. Ancak Proust'un 'Magnum Opus'u 'Kayıp Zamanın İzinde' eserine hâlâ bir dizi hatırlama iştah ve arzular üzerine yazılmış

denemelerin bir araya getirilmesi olarak da bakmak mümkündür.

Yasal Uyarı: TurkMedya internet sitelerinde yayınlanan haberler ve köşe yazılarının tüm hakları TurkMedya Yayın Grubuna aittir. Kaynak gösterilerek dahi haberin veya köşe yazısının tamamı yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz.
Sadece alıntı yapılan haberin veya köşe yazısının bir bölümü, alıntı yapılan habere/yazıya aktif link verilerek kullanılabilir.