AKŞAM GAZETESİ | Deniz Gökçe | 2009-02-12

ABD beklendiği gibi son çeyrekte çöktü!

Dünyada bilinçli medya, resesyon haberi verdiği zaman, peş peşe iki çeyrek negatif büyüme gerçekleşmesi arar. Tabii çok sayıda dünya çapında şöhretli ekonomisti olan (?) ve bu nedenle de medyasının müthiş ekonomi analiz ve haberleri ile tanınan cici ülkem medyasında (?) ise, ya Soros, Stiglitz, Roubini deklarasyonu veya Davos görüşmelerine dayanılır.
Benim gibi 'ekonomi cahilleri' ise, dünya medya standardına tutunur ve iki çeyrek peş peşe negatif reel büyüme kriterine sarılır ve tabii 'imzasız yazılarla' hırpalanır.

Ancak nasıl bitmeyen kriz yoksa veya nasıl kalkan her uçak bir şekilde yere inerse (paramparça veya tek parça), resesyona girecek ekonomi de sonunda iki çeyrek peş peşe negatif büyüme yaşar.
Sonunda krizi başlatan ve dünyayı bu krize sokan ABD önceki gün (yani cuma günü geç saatte) beklenen dördüncü çeyrek 2008 verilerini açıkladı ve resmen peşpeşe iki çeyrek negatif reel büyüme yaşamış ve resmen  resesyona girmiş oldu. NBER ise resesyonun 2007 Aralık ayında başladığını, çok tartışmalı da olsa ilan etmişti. Tabii başlamak demek, trendin değişmesi veya onların tabiri ile 'turning point' demek. Resesyon ise peş peşe iki çeyrek negatif büyüme diye tanımlanıyor.
ABD 2008 ilk çeyreğinde yüzde 0.9 artı, ikinci çeyreğinde ise yüzde 2.8 artı ve üçüncü çeyreğinde eksi 0.5 daralma yaşamıştı. Dördüncü çeyrek için beklentiler yüzde eksi 4 ila yüzde eksi 7 arasında dağılıyor ve ortalama  beklenti yüzde 5-5.5 aralığında bulunuyordu. Açıklanan dördüncü çeyrek reel büyümesi eksi yüzde 3.8 oldu. Yani tahminlerden küçük de olsa, çok büyük bir daralma gerçekleşti demek bu!
Burada bir teknik açıklama yapmak gerek. Avrupa'da ve ülkemizde de reel büyüme bir evvelki yılın ayni çeyreğine göre reel yüzde büyüme olarak tanımlanır ve yayınlanır.
Halbuki ABD'de bu çeyrek bir evvelki çeyreğe göre reel yüzde kaç büyümüş, bu hesaplanır ve sonra bu artış oranı yıllığa çevrilir. Bu nedenle ABD çeyrek büyüme sayıları ile, Avrupa ve Türkiye çeyrekler itibarıyla reel büyüme sayıları karşılaştırılamaz.  
Diğer dikkat edilmesi gereken nokta da yayınlanan verinin ilk tahmin olduğu ve bu tahminin revize edileceği. Bu nedenle bu veriyi nihai sayı olarak kabul etmemek gerek.  
ABD dördüncü çeyrekte neden şiddetli negatif reel büyüme yaşadı? Sorun finans kesiminden başladığından, paranın dönüş hızı (yani money velocity) pompalanan likiditeye rağmen daraldı.
GSYİH'nın en zayıf parçası, reel özel tüketim. Özel tüketim (özel kişiler ve özel şirketlerin tüketimi) yıllık reel yüzde 3.5 oranında daraldı. Bu tüketim daralması GSYİH reel büyüme sayısını eksi yüzde 2.5 azalttı, yani daralttı. Bu 1950 yılından bu yana en büyük tüketim darlması!
Özel kişi ve şirketlerin yatırım harcamaları da reel yüzde 19.1 daraldı. Bu da 1958 yılından bu yana en büyük yatırım daralması. Bu meyanda, şirketlerin makine teçhizat ve yazılım harcamaları ise (yani özel yatırım), dev oranda, reel yüzde 27.8 daraldı, inşaat yatırımları da yüzde reel eksi 1.7 değişip daralırken, toplam yatırım harcamaları daralması GSYİH reel  büyüme sayısını eksi 2.3 katkı ile, aşağıya çekmiş oldu.
Görüldüğü gibi hem tüketim hem de yatırım çökmüş bulunuyor.
Büyümeyi daha da aşağıya düşmekten koruyan ise stoka üretimin reel yüzde 1.3 artı puan ekleyen gelişmesi, büyümeye 0.4 puan da olsa nihayet katkı yapmaya başlayan devlet harcamalarının etkisi ve 0.1 pozitif katkı yapan net ihracat!

Özetlersek ABD dördüncü çeyrek reel büyüme sayısı çok kötü, ama 'consensus' tahminlerinden iyi. Ancak özel tüketim ve yatırım çökmüş durumda ve  ayakta tutan devlet harcamaları, net ihracat ve stoka üretim. Stoka üretim artışı aslında kötü haber, çünkü bir sonraki çeyrekte ya üretim tamamen duracak ve birikmiş stok satılarak temizlik yapılacak ve büyüme daha da düşecek ya da bu veriler stoku düşürecek ve büyümeyi artıracak şekilde revize edilecek!
Şimdi ABD için 2009 tahminlerine sıra geldi. ABD'de resmi tahminler Philadelphia FED tarafından yapılıyor. Philadelphia FED 50'yi aşkın profesyonel tahmincinin sonuçlarından bir ortalama tahmin çıkartıyor. 2008 yılı için önümüzdeki dört çeyreğe dönük tahminler 12 Şubat günü yayınlanacak!
Şu anda ilan edilen reel büyüme sayısı sonrası,  2007 yılı bütününde yüzde 2.0 büyümüş olan ABD için, 2008 yılı bütünü reel büyümesi olarak  bir evvelki yıla oranla reel pozitif yüzde 1.3 oldu. Bu arada  geçtiğimiz günlerde IMF tarafından ilan edilen ABD 2008 reel büyüme tahmini ise, kasım ayındaki yüzde 2 düzeyinden, düşerek yüzde 1.1 düzeyine revize edilmişti: Gerçekleşme yüzde 1.3 olunca  IMF de üç-beş gün içinde yüzde 18 yanılmış oldu, kötümser kaldı!