16 ŞUBAT 2009 PAZARTESİ

Deniz Gökçe deniz.gokce@aksam.com.tr

İlan edilenden farklı görüşler de çok!

1997 yılından bu yana haftanın yedi günü, tatiller de dahil, bu köşeyi yazmış olan biri olarak bu bayram tam bir hafta tatil yapacağım. Tatilden döndüğümde pazartesi günü 2008 yılı üçüncü çeyrek Türkiye milli gelir sayıları ilan edilmiş olacak. Sıfıra yakın veya eksi büyüme göreceğiz. Dolayısıyla durgunluk ve işsizlik artmış olacak. Krizi ABD başlattı, biz de dış sorunlara kendi saçma kavgalarımız ile ekleme yaptık. Krizden çıkış da gene ABD trendleri tersine dönünce olacak. Bu nedenle hep ABD ve Almanya'da neler olduğunu takip etmemiz gerekli.

ABD'nin NBER kurumu yaptığı tespitler ile ABD'de resesyonun Aralık 2007 tarihinde başladığını 28 Kasım 2008 tarihinde, yani tam 11 ay sonra deklare etti. Peki NBER ne yapıp da başlangıca ve bitişe karar veriyor?

7 adet şöhretli ve gerçekten uzman ekonomistten oluşan NBER'ın yaklaşımı, mesela borsa dilini kullanırsak, temel analiz ile teknik analiz arasındaki farka benzeyen ikilemler içinde bir metottur. NBER Cycle Dating Committe, yani resesyonun zirve, çukur ve zirvesini aynen teknik analiz yaklaşımı gibi izler, çok sayıda aylık ve çeyreklik verilerin de grafiklerini çizer ve sonra da bir karar verir. Bu karar 'conference call' denen 'telefon ortamında ortak konuşma' ile verilir. Ortada model yoktur, dolayısıyla tahmin analitik değil empiriktir. Sadece empirik gözlemlerden çıkartılan, ve sonuçları özetleyen bir teknik analiz yaklaşımıdır. Hatta geçmişte, mesela şöhretli Vining gibi iktisatçılar tarafından 'teorisiz tahmin' (forecasting without theory) adı takılarak eleştirilmiş bir metottur. Ancak komitenin elinde özel olarak oluşturulmuş ve kamuya ilan edilmeyen aylık veriler vardır.

Geçmişe bakılırsa, NBER komitesi kararını sonradan tescil ettiği zirveden terse dönüş tarihinden ortalamada 6-18 ay arasında bir zaman geçtikten sonra verir. Yani iş işten geçtikten sonra.

NBER tarafından Temmuz 1990 tarihinde başladığı ilan edilen resesyonun bitiş tarihi de, NBER tarafından resesyonun resmen bittiği tarih olarak ilan edilen Nisan 1991 tarihinden bir ay sonra başlamıştı.

NBER tarafından Mart 2001 tarihinde başladığı ilan edilen resesyonun bitiş tarihi, NBER tarafında olan bitiş tarihi diye tespit ettiği Kasım 2001 tarihinde yapılmıştı. Yani NBER başlangıcı ilan ederken gerçekte bitiş de gerçekleşmiş olmakta.

Bazı analistlere göre bu seferki resesyon açıklamasında tuhaf ve ilk defa olan şeyler de var. Mesela NBER bu sefer en çok istihdam verilerine dikkat etmiş. İstihdam zirveye 2007 Aralık ayında çıkmış sonra da düşmüştü. Ama mesela çok önemli olan sanayi üretimi Ocak 2008 tarihinde zirve yapmıştı. Reel kişisel gelir ve reel imalat sanayii ve ticaret sektörü satışları Ekim 2007 tarihinde zirve yapmıştı. Hatta inşaat malzemeleri imalatı Ocak 2006 tarihinde zirve yapmış ve düşmüştü. O zamandan beri yüzde 11.5 düşmüş bulunuyor. Konut inşaatı sektöründe düşüş o kadar kuvvetli ki, eğer konut sektörü (inşaat ) hariç tutulursa, GSYİH henüz hiçbir reel negatif çeyrek yaşamamış oluyor (ama büyük olasılıkla, dördüncü çeyrekte yaşayacak). Tabii geçen 2007 Eylül ayında başlayan dev petrol fiyatı artışı reel gelirleri de düşürmüş bulunuyor. Tüketici fiyatları enflasyonu 2007 Eylül ayından sonra 10 ayda, yıllık yüzde 6.2 düzeyine çıkmış bulunuyor. Ancak bugünlerdeki, hemen her şeyde fiyat düşüşleri de, reel kişisel gelirleri de artıracak.

Dikkat edilmesi gereken, düşen konut inşaatı ve yükselen enflasyon ortamına rağmen, 2007 yılının son çeyreğinde reel GSYİH sadece yüzde 0.2 daralmıştı. 2008 yılının ilk iki çeyreğinde ise büyüdü ve 2008 ikinci çeyrek büyümesi ise çok çok büyük yüzde 2.8 düzeyinde. NBER 1970 yılından bu yana içinde bu kadar yüksek bir büyüme bulunan dönemi resesyon ilan etmemişti.

NBER 2007 Aralık sonrasında reel GSYİH'nin yükseldiği bir dönemi resesyon ilan etme işini nasıl yapabiliyor? GSYİH serisini üretim (production) ve gelir (income diye ikiye ayırıyor) ve sadece gelir tarafına bakıyor. Çünkü o tarafta daha çok zayıflık var. Üretim tarafında ise Haziran 2008 tarihine kadar kuvvetli gelişme var (NBER'ın kendi yazdığı raporda bu belirtiliyor zaten). Eğer konut üretimi (ki en çok zayıflık sergileyen sektör) brüt milli gelir serisinden çıkartılsa, ayıklanmış seri 2008 yılının üçüncü çeyreği dahil olmak üzere sürekli pozitif reel büyüme sergiliyor.

Bizce kilit kriz tarihi, eylül ayında Lehman'ın iflasına izin verildiği gündür. Finansal sistem ve tüm reel ekonomi o gün çökmüştür. ABD'de resesyonlar genelde sıkı para politikası, ani vergi yükseltilmesi veya dış ticarete engel konması dönemlerinde olur. Bu resesyon ise bundan önceki on yıldaki gevşek para politikası ve ABD muhasebe standartlarının 2001-2002 arasındaki yönetim skandalları nedeni ile katı 'mark to market' muhasebe yaklaşımına dönüştürülmesi sonucu gerçekleşmiştir. Her zaman olduğu gibi bu resesyondan da tüketicilerin harcamaya başlaması ile çıkılacaktır.

Dördüncü çeyrek 2008 reel büyümesi yüzde 2 ila 4 arasında, yani çok sert düşüş ve daralma şeklinde ocak başında ilan edilecek. Piyasaların kuvvetle sarsılacağı bu dönemde dalgalanmaya yakalanmamak gerekli!

Bugünkü verilerde görülenlere göre, 2009 ortasından itibaren de, ABD ve Almanya zayıf da olsa pozitif trende döner diye düşünülüyor.

Yasal Uyarı: TurkMedya internet sitelerinde yayınlanan haberler ve köşe yazılarının tüm hakları TurkMedya Yayın Grubuna aittir. Kaynak gösterilerek dahi haberin veya köşe yazısının tamamı yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz.
Sadece alıntı yapılan haberin veya köşe yazısının bir bölümü, alıntı yapılan habere/yazıya aktif link verilerek kullanılabilir.