16 ŞUBAT 2009 PAZARTESİ

Deniz Gökçe deniz.gokce@aksam.com.tr

İktisatçı gözüyle doğalgaz

27 yıldır gazetelerde yazı yazarım. AKŞAM Gazetesi'nde 1997 yılından beri her gün köşe yazısı yazmaktayım. Bu on bir yıllık süre içinde, AKŞAM Gazetesi'nin ve yazarlarının, gelip geçen tüm hükümetlere ve tüm muhalefete aynı uzaklıkta durduğunu da adım gibi biliyorum.

Bu on bir yılda bana, ne hükümetleri desteklediğim zaman ne de hükümetleri eleştirdiğim zaman, ne gazetedeki yönetici kadro ne de patron, hiç kimse tek bir laf etmedi. AKŞAM Gazetesi ile 'bazı medya' arasındaki en önemli bir fark budur.

Bu gazetede kimse, bazı medya gibi, koro halinde, beş yazar bir araya dizilip, aynı gün aynı anda 'organize nokta saldırı' yapmaz. Bu gazetede Kemal Derviş göreve geldiği gün kimse Berrin Cankat adında bir kadın yazar uydurup, 'Cihannüma Efendi ve oğluna' berbat ve kötü niyetli yazılar da yazdırmaz. Bu gazetede kimse 'Futbol İhalesi 2008 yılında iptal edilecek, bizim aygıtları alın!' diye aygıt da pazarlamaz (futbol ihalesi de iptal edilmedi bu yalanın on günü kaldı).

Tabii bu gazete hata yapabilir, ama bunu kötü niyetle yaptığı da düşünülemez. Ancak doğalgaz-kömür-hava kirliliği konusunda gazetemizde yapılan haberde kötü niyet de yoktur, açıkça ortada ki, bir hata da yok !

Şimdi konuya iktisatçı gözü ile bakalım. Doğalgaz yüksek maliyeti olan bir şeydir. Dışarıdan alınan ithal bir maldır. Fiyatı 'gariban' için yüksektir. Hele döviz kurları oynadıkça daha da yükselir.

Bedava verilen kömür de maliyeti olan bir şeydir. Hem çevre kirlenmesi açısından sosyal maliyeti vardır hem de kömürü satın alıp dağıtan açısından satın alma maliyeti! Ama vatandaşa bedava dağıtılması da sosyal bir yardım olarak olumlu sayılmalıdır. Tabii ki, devlet isterse, vatandaşa doğalgazı da, kömürü de sosyal bir yardım olarak bedava verebilir. Bu vergi ile finanse edilen sosyal bir tercih meselesidir. Kömürün mahalli seçim için dağıtılması, olası bir motif olabilir, ama bunun böyle olduğunu iddia ve ispat etmek pek kolay değildir.

Ancak vatandaş paralı doğalgaz ile bedava kömür arasında bir tercih yapmak durumunda kalmışsa, bu da aslında siyasi değil, ekonomik bir tercihtir. Üniversitede verilen temel mikro ekonomi eğitimin ana ilkelerinden biri, rasyonel bir bireyin, bütçe kısıtı varken, yani sınırlı olanak ortamında, fiyatı yüksek olan alternatifin yerine fiyatı göreli olarak düşük olanı tercih etmesi gerektiğidir. Vatandaş açısından tercih, sıfır bedelli kömür ile pozitif fiyatlı doğalgaz arasında ise, vatandaşın kömürü tercih etmesi, son derece rasyonel bir ekonomik tercihtir. Vatandaş rasyonelse maliyeti düşük olan şeyler ile maliyeti yüksek olan şeyler arasında ikame yapmalıdır ve bu zor günlerde bunu yapmakta. Ama bu tercih sağlık sorunu da çıkartabilir.

Ancak ekonomide bir de 'dışsallık' diye bir kavram vardır. İki komşu yan yana bahçeli evlerde oturduğumuzu düşünelim. Birimiz bahçesine mükemmel bakarak evin değerini yüksek tutarken, öbürünün, bahçesini 'çöp alanı' gibi tutması, yandaki evin değerini düşürür ve zarar verir. İşte bu zarara 'dışsallık' veya 'externality' denir!

Hava ve çevre kirliliği de böyle bir şeydir. Medeni ve gelişmiş toplumlarda atık dökerek topluma ait derenin suyunu kirleten bir fabrika, ya temizleme sistemi kurmak, ya da suyu temizlemenin bedelini ödemek zorunda bırakılır.

Kömür dağıtımı bir yandan sosyal yardımdır, ama diğer yandan kömür çevre kirliliği de yaratmaktadır. Bu durumda gazetemizin, tüm toplum açısından olumlu bir yaklaşımla, kömürün yarattığı çevre sorununu gündeme getirmesi (kötü kömür dumanı siyasi tercihe bakmadan her kişinin ciğerine hücum eder), son derece olumlu bir yaklaşım sayılmalıdır diye düşünüyorum. Sosyal maliyetler analiz yapılırken unutulmamalıdır. Çevre kirliliği bir sosyal maliyettir! Doğru analiz edilmelidir.

Devlet açısından, sosyal yardım yapılmak isteniyorsa, çevre kirliliği yaratmayan sosyal destek verilmesi daha bilinçli bir yaklaşım olacaktır. Yani, ya yoksul vatandaşa doğalgaz desteği verilmeli ya da kaliteli kömür dağıtılması tercih edilerek sağlık etkisi minimize edilmelidir...

Yasal Uyarı: TurkMedya internet sitelerinde yayınlanan haberler ve köşe yazılarının tüm hakları TurkMedya Yayın Grubuna aittir. Kaynak gösterilerek dahi haberin veya köşe yazısının tamamı yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz.
Sadece alıntı yapılan haberin veya köşe yazısının bir bölümü, alıntı yapılan habere/yazıya aktif link verilerek kullanılabilir.