Hakikati arayan bir yol

Aleviler kendilerini nasıl tanımlıyor? Hakikate ulaşmak için geçilmesi gereken 4 kapı ne? Alevilikle Sünniliği birbirinden ayıran temel farklılıklar ve benzerlikler neler? İşte Alevi inancının temelleri...
Rıza Zelyut'un, 'Türk Aleviliği - Anadolu Aleviliğinin Kültürel Kökeni' isimli kitabından derlediğimiz dizimizin üçüncü gününü, Alevi inancının temellerine ayırdık. 'Rehber' olduğuna inanılan 12 İmamları ve 'Dar' makamı kabul edilen Alevi inancının dört önemli ismini Rıza Zelyut ile konuştuk. Zelyut, Alevilikte hakikate yani, mükemmelliğe ulaşmak için geçilmesi gereken 4 kapıyı ve genel olarak Alevilik ile Sünnilik arasındaki temel fark ve benzerlikleri de anlattı.

HZ. ALİ'NİN İZİNDE
Kültür ya da ideoloji olarak da tarif edilen Aleviliğin 'inanç' yönünü Rıza Zelyut şöyle tanımlıyor:
'Alevilik, İslam dünyasında, Hz. Ali'nin tarafını tutan insanların dünya görüşüdür. Alevi sözü, başlangıçta 'Ali soyundan olanlar' anlamına gelirken, zamanla 'Ali yandaşı' anlamını kazanmıştır. Arapça'da 'Şiat-u Ali' terimiyle söylenen Ali yandaşlığı, zamanla 'Şia' olarak yerleşmiştir. Türkiye'de Ali yandaşları kendilerini Şii olarak değil, Alevi olarak konumlandırırlar.'

İNANCIN DÖRT DİREĞİ
Alevilikte dört kişiye çok önem veriliyor ve ibadetlerde bu kişiler için 'dar'a duruluyor. Anadolu Aleviliği'nin yücelttiği bu kişilerle ilgili Zelyut şunları anlatıyor:
'Dört önemli isim 921'de Bağdat'ta derisi yüzülen Hallac-ı Mansur; Timur'un, 1394'te, İran'da astırdığı Fazlullah-ı Hurufi; asıl adı İmadeddin olan, 1417'de, Halep'te derisi yüzülen Alevi dedesi Nesimi; Ehlibeyt'in annesi Fatma'dır. Bu dört sembol isim, İslam dünyasında mazlumluğu, fikri ve muhalefeti temsil etmektedir. Bu kiler, Anadolu Alevilerince 'dar' makamı kabul edilirler. 'Dar' ise Allah'ın huzurunda durmaktır. Aynı zamanda 'dar' gerçeğe ve Hakk'a ulaştıran sembolik bir başlangıç, yani kapı demektir.'

5 ŞARTA BAĞLANMIYOR
Zelyut İslam'ın Sünni kolunun, Kuran'ı şekilci yönüyle yorumladığını öne sürüyor. 'Bu yoruma göre İslam dini namaz kılmak, Ramazan'da oruç tutmak, hacca gitmek, Kelime-i Şahadet getirmek ve zekat vermek şeklinde 5 şarta bağlanıyor' diyen Zelyut şöyle devam ediyor:
'Alevilerin temel şart kabul ettiği Kelime-i Şahadet dışındakiler, Sünniliğin şartlarıdır. Aleviler, Kuran'ın dış anlamının ötesinde bir de iç yani, batın anlamı olduğu ileri sürmüştür; buradan yola çıkılarak yeni bir ideoloji yaratılmıştır.'

4 KAPI VE 40 MAKAM
Zelyut Kuran'ın iç anlamının, insanı gerçek mümin haline getirmek olduğunu söyleyerek şöyle anlatıyor:
'Alevilikte 4 kapı, bu kapıların 40 makamı, 40 makamın da 160 menzili vardır. Bu 4 kapı ve 40 makam Sünnilik ile Aleviliği, birbirinden ayırır. Alevi felsefesinin temel kavramı olan 'şeriat-hakikat' çelişkisi, törpülenir.'
'Şeriat' kapısı olarak kabul edilen ilk kapının, Kuran'ın dış anlamına denk düştüğüne ve İslamiyet'in başlangıç noktası olduğuna inanılıyor. Hacı Bektaş Veli'ye göre, 'Şeriat' kapısının tamamlanması için, bu kapıdaki on koşulu yerine getirmek gerekiyor. Sünnilikte dinin temeli sayılan namaz, oruç, hac, zekat bu on şart arasında sayılıyor.
İkinci kapının 'Tarikat' kapısı olduğunu anlatan Zelyut, bunun Kuran'ın gerçek anlamına ulaşmak için tutulan yol olduğunu söylüyor. Buradaki 'tarikat' anlayışı, Sünni inanıştaki tarikattan farklılık taşıyor; 'Şeriat' kapısını geride bırakıp daha derine dalış ifade ediliyor.
Üçüncü kapı olan 'Marifet' kapısı ise insanın hem dış bilgi hem iç bilgiyle donanması, bu donanıma uygun davranması anlamına geliyor.
Alevilik'te dinin gerçek anlamına, son kapı olan 'Hakikat' kapısından ulaşıldığı inancı hakim. 'Hakikat' kapısı ya da anlayışı, Alevi kaynaklarında şöyle anlatılıyor: 'Bu kapının durak noktası, insanın toprak olmasıdır. Toprak olan insan ise 'insan-ı kamil'dir. Bu, insanın aslına dönüşüdür. Dinsel metinlerde ilk insanın topraktan yaratıldığı vurgulanır. Alevilikte hedef, 'insan-ı kamil'e ulaşmaktır.'

TEVİL VE TEFSİR
Aleviliği, İslam'ın diğer kollarından ayıran yorum biçimlerinin başında 'Tevil' ile 'Tefsir' geliyor. Tefsir Kuran'ı biçimine bağlı kalarak açıklamak, tevil ise bu açıklamaların özünü göstermek manasına geliyor. Zelyut bunu, 'Tefsir, şeriata bağlıyken, tevil, hakikati gösterir. Bu yorumları yapabilmek için bir 'rehber' bulunması gerekir, 'rehber' imamdır. İlk imam Ali, 'Ben konuşan Kuran'ım' derken, Kuran'ın sözlerini tekrarlayan veya aktaran bir vasıta olduğunu değil, onun özünü kavrayıp aydınlatacak bilgisi olduğunu vurgulamak istiyordu. Elbette, Ali'nin söylemek istediği şey, Kuran'ın hakikat cephesiydi' şeklinde anlatıyor.

İMAMLIK VE 12 İMAM
Zelyut Alevilikteki 'imamlık' kavramının kökenlerini ve neden imama ihtiyaç duyulduğunu şöyle anlatıyor:
'Kuran'ı incelendiğinde görülecektir ki peygamber Hz. Muhammed her şeyden önce tebliğcidir. Yani, tanrısal bildirimleri insanlara iletmekle görevlidir. Kuran'ın 13'üncü suresi Rad'ın, 40'ıncı ayetinde 'Ey Muhammed vazifen sadece tebliğ etmektir' denilmektedir. Hz. Muhammed vefat edince peygamberlik son bulmuştur. Fakat onun aktardığı Tanrı bildirimlerinin, özünün açıklanması gerekmez mi? İşte bu açıklama görevi, imamların görevidir. Burada sözü edilen imam ile günlük dilde cami görevlisi olarak bilinen imamın hiçbir ilgisi yok. İmam önderdir, hakikatin perdesini aralayıp onu, hazır gönüllülere gösterendir.'
Alevilikte imamlar, Hz. Muhammed'in soyundan olan Hz. Ali ile başlıyor. Ali'nin iki oğlu Hasan ile Hüseyin, 2'nci ve 3'üncü imam kabul ediliyor. Hüseyin'in soyundan gelen 9 isim daha sayılıyor. Bu imamların da tıpkı Ali gibi olağanüstü güçlere sahip olduğuna inanılıyor. Alevilerde masum ve günahsız kabul edilen imamların, soyca Hz. Ali'ye ve peygambere bağlı olduğu kabul ediliyor. Alevilikteki 'On İki İmamlar' sırasıyla şunlar:
İmam Ali, İmam Hasan, İmam Hüseyin, İmam Zeynel Abbidin, İmam Muhammed Bin Aliyyül Bakır, İmam Cafer-üs Sadık, İmam Musa-i Kazım, İmam Ali Bin Musa'r Rıza, İmam Muhammet'ül Takiyyil-Cevat, İmam Ali Bin Muhammet'ün Nakıyy'il-Hadi, İmam Hasan'ül Askeri, İmam Muhammed Mehdi.

Ehlibeyt yolu
Alevilik 'Ehli Beyt yolu' şeklinde de tanımlanıyor. Ehli Beyt son peygamber Muhammed'in ev ahalisini anlatmak için kullanılan bir tanım. Birçok hadiste Ali, Fatma, Hasan ve Hüseyin'in de Ehli Beyt olduğu yazıyor. Sunilikten farklı olarak Alevilikte, Hz. Ali soyundan gelen 12 İmam'ın da Ehli Beyt olduğuna inanılıyor.
İslam dünyasını 'Sünnilik', 'Haricilik' ve 'Şia' yani Alevilik olarak üç ana mezhebe ayrıldığını ifade eden Rıza Zelyut, Ali yandaşlığı olan Şia'nın zaman içinde 'Zeydiyye', 'İmamiyye' (12 İmamcılık) ve 'Galiye' olmak üzere de üç kola ayrıldığını dile getiriyor. Zelyut, Anadolu'daki Alevilerin, Aleviliğin '12 İmamcılık' kolundan olduğunu söylüyor.

Cem törenleri
Alevi Vakıfları Federasyonu Başkanı Doğan Bermek Aleviliğin Kuran'ın, insancıl ve toplumsal yorumunu taşıdığını savunuyor. Aleviliğin buyruklarında, 'Tanrı'nın gönderdiği kitabı bilmeyen, Tanrı'yı nasıl bilebilir. İnsanlar doğuştan bilgi sahibi olsalardı, tanrı peygamberlere kitap göndermezdi' deniliyor. Cem töreni sırasında Kuran'dan Fatiha, Bakara, Necm, Furkan, Al-i İmran, Kehf, Tahrim, Yusuf, Hacc, Haşr, Münafıkın, Talak, Feth, Maide, Araf, Saffet, Nur surelerinden ayetler okunuyor. Büyük bölümü dinsel içerikli olan Alevi edebiyatında da Kuran önemli yer tutuyor.

Yarın
- İslam öncesi Türklerin Kün-Ay'ından Muhammed-Ali'ye
- Şamandan dedeye uzanan yol.
- Cem, nereden geliyor?
- Bağlama Alevilerde neden kutsaldır?
- Cemlerde içilen dolunun kökü nereye uzanıyor?