AKŞAM GAZETESİ | Gürkan Hacır | 2009-06-28

Sovyet Ergenekon'unda 17 bin gözaltı

En büyük 'Temiz Eller' operasyonu İtalya'dan önce Sovyetler Birliği'nde yapılmıştı. Andropov'un görevlendirdiği Sovyetlerin Zekeriya Öz'ü, Savcı Gdlyan, efsane lider Brejnev'in kızıyla damadını bile tutuklattı. Ancak Gorbaçov'un şeffaflık politikası dahi işe yaramadı, sonunda tutuklanan savcının kendisi oldu. Ve dosya tozlu raflara kaldırıldı...
Ergenekon soruşturması/davası en çok İtalya'daki 'Temiz Eller' operasyonuna benzetiliyor. Savcı Di Pietro'nun yürüttüğü soruşturma devletin hemen her kademesine sızmış bir gizli suç organizmasını ortaya çıkartmıştı. Soruşturmanın uzandığı isimler ve seyrine bakılarak da Ergenekon için 'Türkiye'nin Temiz Elleri' denildi. Ama İtalya'daki bu operasyondan yıllar önce Sovyetler Birliği'nde öyle bir soruşturma yapıldı ki, 'Temiz Eller 'operasyonunun nerelere uzanabileceği görüldü.
Gelin isterseniz 1980'lerin başında değişim sancıları yaşayan Sovyetler Birliği'ne gidelim ve büyük operasyonun bizim Ergenekon davasıyla ne benzerlikler taşıdığını görelim...
* * *
Gerçek adı Telman Horenoviç Gdlyan'dı. Gürcistan doğumlu ama Ermeni asıllıydı. Sovyetler Birliği'ni altüst edecek davaya el atmaya başladığında o da Zekeriya Öz gibi çok genç yaştaydı. 43 yaşında Sovyet tarihinin en büyük yolsuzluk ve organize suç davasını açtı. İlk görev yeri Özbekistan olmuş, orada da rüşvet ve zimmet davalarına bakmıştı.
Ama asıl büyük gürültü Andropov'un iktidara gelmesiyle koptu. 1982 yılında SBKP (Komünist Parti) genel sekreterliğine getirilen Yuri Andropov, Sovyetler Birliği'ni kuşatan suç imparatorluğunun üzerine gitmeye karar vermişti. İşin nerelere uzanacağını kestirebilse de bunun Sovyetlerin geleceği için zorunlu olduğunu düşünüyordu. İlk iş olarak İçişleri Bakanı'nı görevden aldı. Ardından genç savcı Telman Gdlyan'ı özel yetkilerle donatarak bu organize suç örgütünün üzerine gitmek üzere görevlendirdi. Bu arada görevden alınan İçişleri Bakanı Schelokov önce gözaltına alındı, ardından tutuklandı.

MÜCEVHER ÇETESİYLE BAŞLADI
Savcı Gdlyan 1982 kışında 'işbaşı' yaptı. Sovyetlerin efsanevi devlet başkanı Leonid Brejnev'in kızı Galina Brejneva'nın 'ortağı' ünlü mücevher tüccarını gözaltına aldı. Kaçak mücevher ticareti devlet koruması altında yapılıyor ve bu durumdan bütün devlet yöneticileri nasibini alıyordu. Brejnev'in kızı Galina'nın lüks tüketimi ve kötü yaşamı zaten halkın dilindeydi. Ona bir savcının dokunması belli belirsiz de olsa kamuoyunda memnuniyet yaratmıştı. Ama iş mücevher kaçakçılığıyla sınırlı kalacak gibi durmuyordu. Galina Brejneva KGB merkezine alındı. Eski genel sekreterin kızını ve ortağını koruyup kollayan istihbarat görevlisi intihar etti. 'Patronunun' KGB merkezinde her şeyi anlatabileceğini düşünmüştü.

İNTİHARLAR VE ÖLÜMLER
Savcı Gdlyan'ın soruşturması ilerledikçe intiharlar da peşi sıra gelmeye başladı. Daha önce görevden alınıp tutuklanan Bakan Schelokov cezaevinde intihar etti. Onu Brejnev'in özel kalem müdürü Gennadi Brovin izledi.
Bu arada eski genel sekreter ve devlet başkanı Leonid Brejnev bu olaylardan kısa bir süre sonra hayatını kaybetti. Gdlyan soruşturmasında Brejnev'in damadı da gözaltına alındı. Ancak onun mahkum olması oldukça uzun sürdü. Ve tam 4.5 yılın sonunda Brejnev ailesinden bir kişi rüşvetten mahkum oldu.

HERKES PİSLİĞİN İÇİNDE
Savcı Gdlyan bütün bu karmaşık soruşturma sürecinde yalnız değildi. Nikoly Ivanov da onun gibi genç  ve gözüpek bir savcıydı. İşin içine girdikçe giderek girift bir ilişkiler ağının içinde olduklarını fark ettiler. Adeta soruşturma dosyası hayal mi gerçek mi diye sorulmaya başlanmıştı. Bu soruyu kendi kendilerine de soruyorlardı. Çünkü ilişkiler o kadar yayılıyordu ki bütün bu olanların planlı bir organizasyon olduğunu kestirmekte güçlük çekiyorlardı. Pisliğe bulaşmayan devlet yetkilisi kalmamıştı!
Hatta öyle ki kimileri bulaştıklarının bile farkında değildi.
Biraz tanıdık geldi değil mi?
Savcı Gdlyan bu durumu şu sözlerle anlatıyordu: 'Organize suç örgütleri ile devlet çalışanlarının arasındaki bağı oluşturanların bir kısmı, kriminal olaylarda doğrudan yer almazlar. Kriminal olaylarda doğrudan yer almadıkları gibi, olan bitenden habersiz dahi olabilirler. Sanıkları mahkum edecek deliller çoğu zaman o sanıklardan çok daha kötü tiplerle işbirliği gerektirir. İşbirliği yapılmak durumunda kalınan bu gibi adamların başvurmayacakları hile, çevirmeyecekleri dolap yoktur.'
Savcı, 'örgütlü suç'un yaşayan bir organizma olduğunu söylüyordu. Bir tarafından yakalayıp yok etmeye çalışsanız bile bir diğer taraftan yine çıkar ve varlığını sürdürür diyordu. Etkin ve yayılmacı olduğunu da ekliyordu.

HOMURTULAR YÜKSELİYOR
Bu arada Savcı Gdlyan'ın soruşturma yöntemi de eleştiriliyordu. İnandırıcı olmayan delillerle hareket ettiği ve sorgulama sırasında bazı sert yöntemleri de kullandığı iddia ediliyordu. Soruşturmanın boyutu genişledikçe homurtular da yükselmeye başladı. Kamuoyunda savcı Gdlyan'ın görevden alınması gerektiği konuşulmaya başlanmıştı. Ayrıca Ermeni asıllı olması Özbekler tarafından sık sık gündeme getiriliyor ve ırkçılık temelinde soruşturmayı yönlendirdiği, 'intikam' aldığı söylentileri yayılıyordu. Ama henüz bu sesler oldukça cılızdı. Savcı Gldyan ve Ivanov pek hız keseceğe benzemiyorlardı.

EN KAPSAMLI OPERASYON
Tutuklamalar tam bir furyaya dönüştü. Rüşvet ve organize suçlardan 17 bin kişi tutuklanmıştı. Sovyetler Birliği'nin belki de tarihinin en kapsamlı temizlik operasyonu gerçekleştiriliyordu. Herkes olan biteni şaşkınlıkla izliyordu.
Çorap söküğü her ne kadar Brejnev ailesinden gibi gözükse de aslında Özbekistan'dan başlamıştı. Bitişi de yine Özbek Cumhuriyeti'nde olacaktı. Buhara yerel partisi birinci sekreteri Kerimov'un gözaltına alınması ve servetine el konulması belki de sonun başlangıcı olacaktı. Ancak davada öylesine teknik hatalar yapıldı ki Kerimov beraat etti ve Savcı Gdlyan'ın kamuoyundaki etkisi giderek kırılmaya başladı. Bu arada tutuklananların yakınları örgütlenerek gösteriler yapmaya başladılar.
İtalya'da Temiz Eller'i yürüten savcı Di Pietro'nun söylediği gibi bir durumla karşı karşıya kalınmıştı. Savcı Pietro, 'Ben bu soruşturmayı ülkemin insanlarının mutluluğu için yapıyorum. Ama her iki evden birinden suçlu çıkıyor, artık insanlar mutsuz oluyor bu soruşturmadan' demiş ve geri adım atmıştı. Şimdi Sovyetler'de de herkes mutsuz olmaya başlamıştı. Ama Savcı Gldyan geri adım atmamakta kararlıydı. Bu kez hedefte Brejnev'in oğlu vardı. Yine eski İçişleri Bakanları'ndan Churbanova ile beraber Brejnev'in oğlu da tutuklandı. Artık Rusya'da da hemen her iki evden biri mutsuzdu. Soruşturmanın bir ucu ünlü Rus mafya örgütü Vor Vi Zakone'a, diğer ucu ise devletin yüksek bürokrasisine dayanıyordu.

'GLASNOST' YETERLİ OLMADI
Gorbaçov her ne kadar yolsuzlukla ve suçla mücadele edilmesini istese de Andropov kadar kararlılıkla bu işin üzerine gidemiyordu. Çünkü işin boyutları onu bile ürkütecek durumdaydı. Şeffaflık politikası soruşturmanın devamı için yeterli olmadı. Önce iki savcının yetkileri kısıtlandı. Ardından Politbüro ve başsavcılık bazı yetkilerini devraldılar. Yargılamaların usulsüz olduğu ve kesin delillere dayanmadığı iddia edildi. Yeniden yargılamalar yapıldı. Ancak Sovyet Prezyidyumu, Savcı Gdlyan'ın soruşturmasında herhangi bir hukuksal yanlışlığa rastlamadığını açıkladı.
Savcı Gdlyan ve Ivanov, 1990 yılında görevden alındılar. 1991 yılında ise iki süper savcı için beklenen son geldi. Tutuklandılar. Ancak rahatsızlıkları gerekçesiyle üst mahkeme tarafından serbest bırakıldılar. Böylece asrın davası da tozlu raflardaki yerini almış oldu.
Savcı Gdlyan anılarını 'Kremlin Dosyası' adlı çalışmada topladı. Ayrıca gazeteci Dodolevym ile birlikte 'Mafya-Hukuksuzluk Zamanları' ve
'Piramit' adlı çalışmaları yayınladı.

Vor Vi Zakone
Dünyanın en eski organize suç örgütü
BİLİNEN en büyük ve kapsamlı organize suç örgütü. Kökleri Çarlık Rusya'sına dayanır. Rusça 'hırsızların dünyası' sözcüklerinden türemişti. Akrabalık ve yakınlık bağı bulunmayan insanların suç örgütü etrafında toplanmaları sonucu doğdu. Stalin döneminde Gulag takım adalarına sürülenler arasında örgütlendiler. Kurallar manzumesi hazırladılar. Suçlarının büyüklüğüne göre kıdem aldılar, rütbelerine göre dövmeler yaptırdılar. Dizlerine yaptırdıkları yıldız dövmesi hiç kimse önünde diz çökmediklerini vurgulamak içindi. Devletle hiç uzlaşmadılar. Hangi yönetim gelirse gelsin devlete mesafeli durmayı becerdiler. Tavırları, duruşları adeta politik bir gruptan farksızdı. Koydukları kuralları ihlal edenleri cezalandırdılar. Bazı kurallar şöyleydi:

- Evlenmeyeceksin.
- Tüm aileni reddedeceksin.
- Normal bir işte çalışmayacaksın.
- Örgütün dili olan 'fenyaya' hakim olacaksın.
- Yeni girenlere suç ve tekniklerini öğreteceksin.
- Askere gitmeyeceksin.