AKÅžAM

Sermayem derdimdir servetim ahım!

Ä°slam içinde, inanç temelli, siyasi bir ayrışma olarak ortaya çıkan AleviliÄŸin ilk tohumu Hz. Muhammed'in ölümü sonrasında kimin halife olacağı sorunuyla atıldı. Arabistan'da bir devrime yol açan Ä°slam'ın içinde de egemenlik mücadelesi sürdü. Hz. Ali, Peygamber'in ve halkın yanında yer aldı
Dizimizin ikinci gününü Rıza Zelyut'un 'Türk AleviliÄŸi - Anadolu AleviliÄŸinin Kültürel Kökeni' isimli kitabına ayırıyoruz. Kitapta AleviliÄŸin tarihi, Kerbela'dan baÅŸlayıp günümüze kadar anlatılıyor. Kitaptan alıntı yaptığımız bölümler ÅŸöyle:

KÄ°M HALÄ°FE OLACAK
Ä°slam içinde, inanç temelli, siyasi bir ayrışma olarak ortaya çıkan AleviliÄŸin ilk tohumu Hz. Muhammed'in ölümü sonrasında kimin halife olacağı sorunuyla atıldı. Arabistan'da bir devrime yol açan Ä°slam'ın içinde de egemenlik mücadelesi sürdü. Hz. Muhammed'in getirdiÄŸi din Mekke'deki tüccarlar ve boy beylerinin sert mücadelesiyle karşılaÅŸtı. HaÅŸimoÄŸulları ile ÜmeyyeoÄŸulları arasındaki bu egemenlik mücadelesinde Hz. Ali, Arap egemen kesimine karşı eÅŸitlikçi tutumuyla peygamberin ve halkın yanında yer aldı. Bu da Ali'yi peygamberin ölümünün ardından Mekke ticaretinin önemli bir kısmını elinde bulunduran Emevi ailesi ile karşı karşıya getirdi.

HALÄ°FELÄ°K VASÄ°YET EDÄ°LMÄ°ÅžTÄ°
Hz. Muhammed saÄŸlığında Hz. Ali'yi birkaç kez halifesi tayin ettiÄŸinin kanıtı olarak gösterilen olayların başında 632'deki 'Gadiru Hum' konuÅŸması geliyor. 'Veda Haccı' dönüÅŸünde beraberindekilere 'Gadiru Hum' denilen yerde bir konuÅŸma yapan Hz. Muhammed, Ali'yi kendisinden sonraki halife olarak açıkladı. Ancak peygamberin bu vasiyeti çiÄŸnendi, ölümünün ardından Ebu Bekir, Ömer ve Osman halife oldu.

HAKEM ALDATMACASI
Emevi halifesi Osman'ın öldürülmesinin ardından sahabenin ısrarıyla halife olan Ali'nin eÅŸitlikçi, halktan yana tavrı bir süre sonra onu ve yandaÅŸlarını Emeviler ile savaÅŸ meydanında karşı karşıya getirdi. Cemel Savaşı'nın ardından Hz. Ali'ye karşı isyan bayrağı açan Åžam Valisi Muaviye ile Sıffın Savaşı oldu. Bu savaÅŸ kazanılmak üzereyken 'Harici' adı verilen ayrılıkçıların dayatmasıyla hakeme baÅŸvuruldu. Muaviye'nin hakemi Amr Ä°bnül As, Hz. Ali'nin hakemi Ebu Musa el EÅŸari'yi kandırdı ve Muaviye, Ali yerine aldatmacayla halife oldu. Haricilerin bu durumdan Ali'yi sorumlu tutması sonucu çıkan savaÅŸta Nehrivan'da 10 bin Harici öldürüldü. Hz. Ali de 661'de Kufe'de bir Harici tarafından camide zehirli kılıçla başından yaralanarak ÅŸehit edildi.

KERBELå 'LANETLÄ°' Ä°Z
Emevilerin Hz. Ali, çocukları Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin'e, torunlarına yönelik baskı ve zulümleri bitmedi. Alevileri derinden yaralayan bu baskı ve zulüm içinde akıllara kazınan olay ise herkes tarafından lanetlenen Kerbela Katliamı'dır. Muaviye'nin halifeliÄŸi oÄŸlu Yezid'e bırakmasına boyun eÄŸmeyen Ä°mam Hüseyin, 4 Mayıs 680'de, Muhammed Hanefi'nin de tavsiyesiyle Medine'den Mekke'ye gitti. Yezid'e boyun eÄŸmediÄŸini öÄŸrenince, Kufeliler, Ä°mam Hüseyin'i halifeleri olarak biat edeceklerini söyleyip davet ettiler. Uygun ortam saÄŸlamak için önden Kufe'ye giden Hüseyin'in amcaoÄŸlu Müslim, kendisini çağıran bir mektup yazdıktan sonra Yezid'in adamlarınca öldürüldü. Müslim'in mektubu eline geçince ailesi ve beraberindekilerle Kufe'ye doÄŸru yola çıkan Ä°mam Hüseyin, Yezid'in Kufe Valisi Ubeydullah'ın binlerce kiÅŸilik ordusunca kuÅŸatılıp susuz bırakıldı. Ä°mam Hüseyin'in geri dönmek, Yezid'le görüÅŸmek veya Ä°slam ülkelerinden birine gitme istekleri kabul edilmedi. Ä°mam Hüseyin, Hicri takvimde Muharrem ayının 10. günü olan 10 Ekim 680'de, Yezid'in ordusuna hitap etmeye kalkıştıysa da etkili olamadı ve savaÅŸ baÅŸladı. Hz. Hüseyin'in 23 süvari ve 40 piyadeden oluÅŸan savaÅŸçıları saatler öÄŸleden sonraya geldiÄŸinde gittikçe azalmıştı. Hz. Hüseyin, bu az sayıda insanla, yaya olarak savaşıyordu. Sonunda Åžimr'in emriyle her yandan hücum edilerek Hz. Hüseyin ÅŸehit edildi. Sonra çadırlar yaÄŸma edildi, hasta olan Ä°mam Zeynel Abidin öldürülmek istendiyse de engellendi. 72 kiÅŸi ÅŸehit edildi; en küçükleri de Ä°mam Hüseyin'in 6 aylık oÄŸlu Ali Asgar'dı. Ä°ktidar uÄŸruna dinin kurucusu peygamberin torunu ve ailesini katleden Emevilerin bu saldırısı yüzyıllara damgasını vurdu ve saltanatlarını kökünden sarstı. Ä°ran ve Hicaz'da isyanlar baÅŸladı. Yezid'in Mekke ve Medine'ye saldırması bardağı taşıran son damlaydı. Camilerde Hz. Ali'ye küfrettirilmesi, peygamber soyunu sürdüren Hz. Hasan'ın daha sonra Hz. Hüseyin'in öldürülmeleri, Ali yandaÅŸlığı ya da Alevilik denen Emevi karşıtı siyasal temelli harekete yol açtı.

ÅžAH Ä°SMAÄ°L'Ä°N SAVAÅžI
Anadolu Alevileri, kuruluÅŸunda yer aldıkları Osmanlı Devleti'nin gittikçe hedefi haline geldi. 1240'ta Babailer isyanıyla baÅŸlayan Alevilerin merkezi iktidarla yaÅŸadıkları sürtüÅŸme, 16'ncı yüzyılda Safevi Devleti'nin ortaya çıkmasıyla doruk noktasına vardı. Anadolu'da gittikçe etkinlik kazanan Alevi Türk boylarından oluÅŸan Safevilerin propagandası, Osmanlı yönetiminin sert önlemleriyle karşılaÅŸtı. Safevilerin etkinliÄŸinin artmasında Anadolu'daki sosyo-ekonomik problemlerin yanı sıra, Alevi olmaları da büyük etkendi. Yavuz Sultan Selim ile Alevilerin 7 Ulu Ozan'dan biri kabul edip, çok saygı gösterdiÄŸi 'Hatayi' mahlaslı Åžah Ä°smail egemenlik mücadelesine giriÅŸti. Bu mücadelenin Alevilik tarihi açısından kırılma noktası, 1514'teki Çaldıran Savaşı oldu. Bu mücadelede Åžah Ä°smail'in yanında saf tutan Aleviler ve Safevi Devleti yenildi. Bu savaşın ardından,  Aleviler, dinsiz, imansız olmakla suçlandı.

CELALÄ° Ä°SYANLARI
Rıza Zelyut'un aktardığına göre, Kanuni'nin ÅŸeyhülislamı Ebussuud Efendi, 'Onları öldürmenin cennete gitmek için bir yol olduÄŸunu' bile ilan etti.   Bu sürecin sonunda ise Celali Ä°syanları patlak verdi. Rıza Zelyut'un hatırlattığı anonim bir dörtlük bu isyanların altındaki gerçeÄŸi iÅŸaret ediyor: Åžalvarı ÅŸaltaÄŸ Osmanlı / Eyeri kaltaÄŸ Osmanlı/ Ekende yok biçende yok/ Yiyende ortaÄŸ Osmanlı.
Alevilerin Osmanlı'ya direnci içten içe sürdü ve topluluk hayatlarını, içe kapalı sosyal ve dinsel bir cemaat olarak sürdürmek zorunda kaldı. Osmanlı tarafından 'dindışı', 'ahlakdışı' hatta yok sayılan Aleviler, çirkin iftiralara maruz kaldı. Bu nedenle Yezid düzeni saydıkları Osmanlı idaresiyle baÄŸlantıyı kesip, ulaşılması güç daÄŸlara çekilerek buralarda yaÅŸamaya baÅŸladılar. Bu ÅŸekilde inanç ve adetlerini dışarıya kapalı bir ÅŸekilde yüzyıllarca yaÅŸatmayı baÅŸaran Alevi topluluklar, birbirleriyle iletiÅŸimlerini de dedeler ve el yazması buyruklarla sürdürdüler. Bu arada Alevilere verilen 'KızılbaÅŸ' adı da Åžah Ä°smail'in adamlarının giydiÄŸi 12 dilimli kızıl baÅŸlıktan geliyordu. 

ATATÜRK YARDIM ETTÄ°
Doç. Dr. Ali Yaman'ın 'Alevilik Nedir?' isimli kitabında ise Osmanlı'da Alevilerin yediÄŸi en büyük darbelerden birinin Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasının ardından BektaÅŸiliÄŸin yasaklanması olduÄŸu anlatılıyor. Kitaba göre olaylar ÅŸöyle yaÅŸandı: 8 Temmuz 1826'da, Topkapı Sarayı'ndaki AÄŸalar Camii'nde alim ve tarikat ÅŸeyhlerinin katıldığı toplantıyla, BektaÅŸilerin dergahları kapatıldı; babalar sürüldü. BektaÅŸiler'den boÅŸalan mevkilere de NakÅŸ”ler atandı. BektaÅŸilere ait tüm yazma eser ve eÅŸyalara el konuldu. BektaÅŸiler ise kıyafet ve kimliklerini gizleyerek yaÅŸamak zorunda kaldı.  Alevi-BektaÅŸiler, KurtuluÅŸ Savaşı sırasında tam destek verdi. Sivas Kongresi'nden sonra HacıbektaÅŸ'a uÄŸrayan ve burada bir gece kalan Mustafa Kemal için 'Cem' düzenlendi. SavaÅŸ sırasında ayni yardımların yanı sıra Dergah kasasındaki 1800 altın lira da verildi.

Gençler geleneÄŸi unuttu
AlÄ° Yaman'In  kitabında Alevilerin cumhuriyetin ilanını coÅŸkuyla karşıladıkları anlatılıyor. Kitapta ilgili bölümler ÅŸöyle: Cumhuriyet döneminde de baskılar görüldü. Aleviler, 1921'deki Koçgiri olaylarında ÅŸiddetle karşılaÅŸtı. Tekke ve zaviyeler kapatılıp, sadece Sünni Ä°slam'ın camileri açık kalınca Aleviler, ibadetlerini gizli yürütmek zorunda kaldı.
Aleviler, 1937'deki Dersim olaylarında da kıyıma uÄŸradı; Alevi dedeleri sürgün edildi ve Dersim'in adı Tunceli'ye dönüÅŸtürüldü. Alevilerin buna tepkisi Demokrat Parti'yi (DP) desteklemek oldu. Ancak partinin dini, politikaya alet etmesi sonucu askerin yaptığı 27 Mayıs müdahalesine de destek verdiler. 1960'larda kentlere göç ettiler, bu nedenle dede-talip iliÅŸkisi bozuldu, sözlü bilgi aktarımı sekteye uÄŸradı. Bu dönemde Alevi gençleri, sol hareketlerin içinde yer aldı, inanç ve geleneklerinden koptular. Alevilerin sözlü geleneÄŸi Aşık Veysel, Aşık Daimi gibi ozanlarca sürdürüldü. Bu yıllarda sözlü gelenekten yazılı kültüre geçiÅŸin ilk adımları da atıldı.

SÄ°YASÄ° PARTÄ° KURULDU
1966'da bir grup Alevi kökenli siyasetçi tarafından, amblemi Hz. Ali'yi simgeleyen bir aslan ile 'On iki Ä°mam'ı simgeleyen  12 yıldız bulunan Birlik Partisi kuruldu ve Aleviler siyasal yaÅŸama katıldı. Cumhuriyet döneminde de gerici ve ırkçı saldırılara uÄŸrayan Aleviler, 1978'de MaraÅŸ'ta, 1980'de Çorum'da katliama uÄŸradı. Tarihe kara bir leke olarak geçen bu olaylarda yüzlerce insan öldü ve göç etti. Bu saldırıların failleri kısa sürede serbest bırakıldı. Aleviler, yaÅŸananlar bu olaylarla Osmanlı dönemi arasında paralellik kurdu.
1980 sonrasında ise derlenip toplanan Aleviler, Avrupa ve Türkiye'de vakıf, dernek ve dergah çatısında örgütlendi. Son dönemde ise Aleviler açısından yaÅŸanan en acı olaylar 1993'te 37 kiÅŸinin öldüÄŸü Sivas katliamı, 1995'te 20'den fazla kiÅŸinin öldüÄŸü Gazi olayları ve Karacaahmet Cemevi'nin yıkılmak istenmesidir.

Baskıya uÄŸrayan ünlü aileler
ZElyut'un kitabında tartışma yaratacak bölümlerden biri de ünlülerin soyaÄŸaçlarına iliÅŸkin. Kitapta Aleviler'n Hamidiye alaylarından baskı gördüÄŸü iddia  ediliyor. Zelyut, Sultan Abdülhamit'in 1880'lerin sonunda, Kürt aÅŸiret reislerine ve Ermenilere karşı kurdurduÄŸu Sünni Kürtler'den teÅŸekkül alayların saldırılar düzenlediÄŸini öne sürüyor. Zelyut, Osmanlı yönetiminin kendi halkını düÅŸman ilan ettiÄŸini ve onları bastırıp, ezmek için Kürt derebeyleri ile iÅŸbirliÄŸi yaptığını belirterek, DTP Milletvekili Sabahat Tuncel'in, Hülya AvÅŸar'ın ve Bingöllü Berdibeklerin bu baskıya maruz kalan Alevi ailelerinden geldiÄŸini söylüyor.

YARIN
- AleviliÄŸi Sünnilik'ten ayıran '4 Kapı  40 Makam'. 
- Alevilik ve Kur'an 
- Ehlibeyt ve On Ä°ki Ä°mamlar.

Copyright Türkmedya A.Ş. Akşam Gazetesi Güneş Gazetesi Tercüman Gazetesi Autocar Dergisi Alem Dergisi FourFourTwo Dergisi Eve Dergisi Platin Dergisi Stuff Dergisi Maxim Dergisi Alem FM 89.2 Lig Radyo 92.3