AKŞAM GAZETESİ | Deniz Gökçe | 2009-08-29

Çöküş özel tüketim ve yatırımda

Türkiye iç talebin de inanılmaz boyutta çöktüğü bir durumda: Krizi biz çıkartmadık, ama krizden payımıza düşeni biz kendimiz büyüttük... Kamu birşey yapmıyor dendiği dönemde bile kamu, tüketimini ve yatırımını artırmış. Ama payı küçük olduğu için katkısı da büyük olamıyor. Çöküş özel tüketim ve özel yatırımda. ..

Nihayet  2009 birinci çeyrek reel büyümesi eksi yüzde 13.8 olarak ilan edildi. Global krizde arz yönü  esas sorun olmamalı. Tüm ülkelerde ve bizde kullanılmayan kapasite, yani kapasite fazlası var. Bu nedenle işin açıklamasına talep yönünden bakmak önemli. Talep de dış talep ve iç talep diye ikili düşünülecek. Kafayı kaldırıp baktığımız zaman Almanya ve Japonya gibi sanayi devi, teknoloji devi olan ülkelerin ihracat daralması nedeni ile çöktüğünü görüyoruz, çünkü dış talep çökmüş! Türkiye de dış talebin çöktüğü bir ülke (sanayi verileri ve ihracat verileri dış talebin çöktüğünü göstermekte)! Ancak bir de işin iç talep yönü var. İçerideki tüketim, yatırım gibi harcamalar çok önemli. Aşağıdaki verilerde göreceğiz ki ülkemizde iç talep inanılmaz boyutta, benim beklentilerimi de aşar boyutta çökmüş. Burada vatandaşların beklentilerini çok etkileyen, siyasetteki durum, yani  toplumun üç yıldır içinde bulunduğu çok kavgalı seçim gibi olguların altı çizilebilir. Türkiye iç talebin de inanılmaz boyutta çöktüğü bir durumda: Krizi biz çıkartmadık, ama krizden payımıza düşeni, biz kendimiz de büyüttük!

Analizde önemli bir nokta da (her zaman bu noktayı vurguluyoruz) sektörlerin yüzde değişme sayısı değil, sektörün toplam içindeki payı ile sektörün yüzde değişmesinin çarpımı demek olan büyüme (veya daralamaya) katkı payı. Yan tarafta vereceğimiz tablo katkı paylarını ortaya koyuyor.

Bu veriler ilan edilmeden evvel ben çift sayılı 2009 birinci çeyrek yaşayacağımızı düşünüyordum, yüzde 12 tahmin ediyordum. 2009 bütünü için ise yüzde 5-6 arasında daralma düşünüyordum. Çünkü Türkiye krize banka sektöründe sorunsuz, fazla döviz rezervi bulundurarak ve kamu bütçesinde büyük açıklar olmadan girdi. Aşağıda göreceğiz ki 'kamu bir şey yapmıyor' dendiği dönemde kamu, tüketimini ve yatırımını arttırmış. Ama payı küçük olduğu için katkısı da büyük olamıyor. Çöküş özel tüketim ve özel yatırımda ! Şimdi talep yönü yani harcamaların analizine geçebiliriz.
Özel tüketimin payı yüzde 74.7 ve yüzde 9.2 daralmış. Kamu tüketiminin payı yüzde 11.1 ve yüzde 5.7 yedi artmış. Kamu ekonomiyi ayakta tutmaya çalışıyor (bu bütçe açığını  büyütür). Toplam yatırımın  payı yüzde  21.1 ve yüzde 29.7 daralmış. Kamu yatırımının payı  yüzde 3.8 ve artışı yüzde 24.6. Burada da kamu ekonomiyi ayakta tutmaya çalışıyor ama payı düşük (bu da bütçe açığını yükseltir). Özel yatırımın payı ise yüzde 17.4 ve yüzde 35.8 oranında, yani dev boyutta daralmış. Dış talep unsurları ise ihracat ve ithalat! İhracatın payı yüzde 26.2 ve daralması yüzde 11.3 . İthalatın payı ise 24.5 ve daralması yüzde 31.9 . Bu iki faktöre bir arada bakıldığı zaman net ihracat pozitif etki yapıyor. Şimdi büyümeye katkılara geçebiliriz. Katkıları tablodan izleyeceğiz. Özel tüketim  tablodan görüldüğü gibi daralarak  büyümeyi 6.6 puan aşağıya çekmiş. Kamu tüketimi ise küçüklüğü nedeni ile büyümeyi sadece 0.5 puan yukarıya çekebilmiş. En büyük daralma katkısı yatırım daralmasından. Toplam yatırım daralmaya 7.7 puan katkı yapmış. Yatırımda  kamu katkısı küçük payı nedeni ile pozitif yüzde 0.6 (Kamu yatırımda da ekonomiyi ayakta tutmaya çabalıyor).  Yatırımda özel sektörün katkısı ise  8.3 puan daralma. Dış ticaret ise ithalatın ihracattan daha hızlı daralması nedeni ile büyümeye 7 puan pozitif katkı yapmış (yanlış nedenle doğru sonuç doğmuş, ekonomi yeniden büyürken bu tersine döner). Yarın üretim tarafına bakacağız!
BÜYÜMEYE KATKILAR TABLOSU (çeyrekler)
Harcama-büyümeye katkı 2008 2008 2008 2008 2008  2009
(pay X büyüme) I II III IV Toplam I
Nihai tüketim harcamaları 4.8 0.5 -0.7 -2.5 0.4 -6.0
Özel 4.4 1.1 -0.8 -3.2 0.2 -6.6
Kamu 0.5 -0.5 0.1 0.7 0.2 0.5
Gayri safi sabit
sermaye oluşumu 2.4 -0.3 -1.6 -4.7 -1.2 -7.7
Kamu yatırım harcamaları 0.4 0.5 0.2 0.7 0.4 0.6
-Makine teçhizat 0.1 0.2 0.1 0.3 0.2 0.1
-İnşaat 0.4 0.3 0.0 0.4 0.3 0.6
Özel sektör yatırım harcamaları 2.0 -0.8 -1.8 -5.4 -1.6 -8.3
Net ihracat -1.1 0.3 1.7 5.0 1.6 7.0
-İhracat 3.2 1.0 0.9 -2.1 0.7 -2.9
-İthalat (eksi) 4.3 0.7 -0.8 -7.2 -0.9 -9.9
GSYH 7.3 2.8 1.2 -6.2 1.1 -13.8
GSYH (Kamu hariç) 6.4 2.8 0.9 -7.5 0.4 -14.9