AKŞAM GAZETESİ | Deniz Gökçe | 2009-10-01

Çin dünya para sistemini değiştirebilir mi?

Bugün dünyada dolar dışında yeni rezerv para arayışı konusundaki yazı dizimizin  son günü. Acaba Çin parası Renmnibi yeni global rezerv para olabilir mi sorusuna cevap aranıyor. Dolar değer kaybediyor, acaba statü de kaybedebilir mi sorusu soruluyor.

Dün Rusya'nın döviz rezervlerinde dolardan euroya döndüğünü vurgulamıştık. Çin de dönebilir mi? Ancak iktisatçı Brad Setser'in yaptığı hesaplara göre Çin'in dolar cinsinden döviz rezervleri, Rusya'nın sekiz misli. Çin'in döviz rezervlerinin yüzde altmış kadarı dolar cinsinden. Rezerv toplamı ise 2 trilyon doların üstünde. Eğer Çin elindeki dolar cinsi ABD Hazine kağıtlarını satsa değerleri düşecek ve eldeki stoktan ziyan edecek. Eğer önemli miktar rezervi dolardan başka paralara döndürse, dolar değer kaybedecek, kendi de ziyan edecek. ABD'de Çin'in attığı adımlar nedeni ile faiz yükselse, bu da başka bir bela. Bu durumda küçük küçük portföy değişiklikleri ile uzun zamana yayılmış dolar cinsi rezerv azaltması ve minik portföy değişikliği dışında bir şey mümkün değil.

Çin Merkez Bankası Başkanı Zhou Xiaochuan doların yerine IMF tarafından kullanılan SDR yani özel çekme haklarının dünya rezerv parası haline getirilmesini teklif ediyor. SDR şu anda dört para cinsinden oluşan bir sepet (dolar ,euro, yen ve pounddan oluşan bir portföy).
Rusya da bu işi başlatabilmek için 10 milyar dolarlık ABD Hazine bonosunu IMF'in SDR temelli bonoları ile takas edebileceğini duyurmuş bulunuyor. Radikal iktisatçı Joseph Stiglitz de SDR'nin rolünün artırılması için kampanya yürütüyor.

Tabii bu fikir yeni değil. 1940'lı yıllarda ünlü Keynes 'Bancor' adında yeni bir ülkeler üstü para biriminin oluşturulmasını gündeme getirmişti. Yale iktisatçısı Robert Triffin de tek bir ulusal paranın rezerv olduğu sistemin temelden dengesiz ve sorunlu olacağını vurgulamıştı.
Fakat döviz rezervleri ancak döviz piyasasına müdahalede kullanılabilecek şekilde likit olurlarsa yani piyasada kullanılabilirlerse işe yararlar. SDR temelli mevduat ve SDR temelli krediler mevcut olduğu takdirde bankalar SDR kullanmayı seçebilirler. 1970'li yıllarda böyle bir girişim olmuş ve başarısızlıkla sonuçlanmıştı. Bu tür SDR temelli bir sistemin oluşması için Çin, Brezilya, Rusya gibi sistemi değiştirmek isteyen ülkelerin, SDR cinsi bonolar çıkartması gerekir. Bu bonolara da talep gelmesi gerekli. Talep kimden gelecek sorusunun cevabı da pek belli değil. Ayrıca SDR temelli ve likit bir döviz piyasasının da kurulması gerekli. Ayrıca döviz sıkıntısı olan dönmelerde IMF'in piyasaya SDR çıkartmaya hazır olması gerekir. Bu olgular ancak çok uzun zamanda ve yüksek maliyetle gerçekleşebilir şeyler.
Tabii bütün bu zorlukları Çin Merkez Bankası yöneticileri bilmekte. Ama şikayetlerini Londra'daki G-20 toplantısına taşımaları aslında siyasi bir olay. Bizim sesimizi de dinleyin, bizi de kararlara katın anlamına geliyor. Biz de büyük uluslararası oyucuyuz demeye geliyor.

Çin parası şu anda konvertibl değil. Yabancılar onunla sadece Çin malları veya Çin ile doğrudan ilişkisi olan Hong Kong ve Macau'dan mallar alabilirler. Çin eğer Renminbi'nin uluslararası bir rol almasını istiyorsa, bu para cinsinden likit menkul kıymet piyasası geliştirmek ve yabancıların orada işlem yapmalarını serbest bırakmak zorunda. Yani parası finansal ve ticari anlamda konvertibl olmak zorunda. Ve sermaye hareketleri de tümüyle serbest bırakılmak zorunda. Döviz kuru da serbestçe dalgalanabilir olmak zorunda. Maliye ve para politikaları açık olmak zorunda. Bu da Çin'in şimdiki büyüme modelinden vazgeçmesi anlamına geliyor. Yani Renminbi dolara endeksli olmayacak ve krediler kamu bankalarınca değil ticari bankalarca serbest ve ticari piyasada serbestçe verilecek. Yani Çin piyasaları yavaş yavaş yabancı yatırımcılara da açılacak. 
Çin 2020 tarihinde Shanghai'ı bir uluslararası finans merkezi yapma planını açıklamış bulunuyor. Ama yukarıda sayılan değişikliklere 2020 yılında gelinmesi kolay değil. Kaldı ki 2020 yılında Çin'in GSYİH büyüklüğü, hızlı büyümeye rağmen  cari kurlarla ancak ABD ekonomisinin yarısı kadar olabilecek. Bu nedenle de Renminbi piyasası sadece komşu ülke ve bölgelerde gelişmiş olabilir, Asya'da ve yerel kalacak diye düşünmek daha doğru. Acaba Asya'da da AB gibi bir parasal birlik olabilir mi sorusunun cevabı da şu anda negatif.
Dolayısıyla özetle, Çin parası bölgesel bir güçlü para olabilir, hatta yardımcı, ikincil bir rezerv para da olabilir, ama dünyanın temel rezerv parası pek yakında olamaz sonucuna varmak gerekiyor. SDR işi de anlatıldığı gibi zor!  
Yani bir süre süre daha ABD'ye büyük avantaj veren, dolar temelli global sistem ile yaşamak zorunda olduğumuzu anlamamız gerek. Ama dolar biraz etki kaybedecek, euro giderek daha geniş alanda kullanılacak, Renminbi de Asya'ya hakim olacak! Sistem çoklu rezerv para ile çalışacak!
Nedense Türk toplumu medyadaki haber ve tartışmalarda bu tür değişiklikler derhal olabilirmiş kanısında, ama bu biraz  bilgi eksikliğinden, biraz da ideolojik yaklaşımdan dolayı olmakta!