Estetiğin arkeoloğundan çirkinliğin tarihi

'Bilginin arkeologu' Fransız düşünür Michel Foucault, Batı uygarlığının insan ve toplum hakkında zamana bağlı değişen bilgisinin izini sürmüş, kavram ve açıklama biçimlerindeki dönüşümü ortaya koymuştu. Aynı şekilde Batı uygarlığında güzellik ve çirkinlik kavramlarının arkeolojisini yapan Umberto Eco'ya da 'estetiğin arkeologu' demek yanlış olmaz. 2004'teki 'Güzelliğin Tarihi'nden sonra, Eco'nun 2007'de derlediği 'Çirkinliğin Tarihi' de Doğan Kitap'tan çıktı.

focoult

Eco, kitabının daha girişinde filozof ve ressamların güzelliğe yeni bir tanım getirdiklerinden ancak çirkinlik için aynı durumun söz konusu olmadığından bahsediyor ve çirkinin, güzelin tersi olarak tanımlandığını söylüyor.

FELSEFİ VE EDEBİ ÇİRKİNLİK
Okura, felsefe ve edebiyat tarihinin bilinen metinlerinden yaptığı alıntılarla bezediği ve kronolojik-tematik bir yöntemle sürdürdüğü anlatısında geniş bir görsel zenginlik de sunan Eco, 'Güzelliğin Tarihi'nin devamı niteliğindeki 'Çirkinliğin Tarihi'nde yüzyıllara yayılmış birçok örneği okura sunuyor. Eco, öznel değerler, zevkler, haz alınan objeler gibi, çirkinliği algılayışımızın da öğretilmiş değerler üzerine kurulu olduğunu gösteriyor. Çirkinliğin farklı zamanlarda insanların konumuna ve formasyonuna göre algılanışını gözler önüne seren Eco, kuramsal metinlerin eksikliği nedeniyle evrenini Batı uygarlığı ile sınırlı tutuyor.

Eco, 'Güzelliğin hakimiyetinde bir dünya mı?' başlığı ile çirkinin tanımlanışının uzunca bir dönem güzele bağımlı oluşuna göndermede bulunuyor. Çirkinin tutku, ölüm, şahadet, kıyamet, cehennem ve şeytan ile ilişkilendirilmesine değinen ve bunun sanattaki yansımalarını örnekleyen Eco, çirkinin gülünç ve müstehcenlikle bağlantılandırılmasını da anlatıyor. Tüketim toplumunun güzellikle bütünleştirdiği kadının, Ortaçağ'dan Barok Çağ'a geçişte iç kötülükleri ve baştan çıkarma güçlerini yansıttığına inanıldığını aktaran Eco, kadın çirkinliğini resmeden sanat yapıtlarını da sıralıyor. Sinema ve müzikte de çirkinin izini süren Eco, günümüzde çirkinliği anlatırken ses uyumsuzluğunun heyecanlandırma gücüne göndermede bulunuyor.

ŞEYTANİ OLAN MAKBULDÜR
Çirkinliğin dönemler ve kültürlere göreceli oluşunun bizleri de bu bakış açısını doğrulamaya ittiğini söyleyen Eco, dönemler ve kültürler boyunca değişmemiş psikolojik tepkilere sahip olduğumuzu belirtiyor. Şeytanın gittikçe kabul gördüğünü anlatan Eco, heavy metalden örnekler veriyor, ET'ye, Yıldız Savaşları'ndaki uzaylılara, Frankenstein'e, King Kong ve Godzilla'ya değiniyor. Zombilerin kırışmış, kokuşan ciltleri, siyah dişleri ve tırnakları ile bizler gibi tutkulu bireyler olduklarına dikkat çekiyor. 'Çirkinliğe başvurmak, kötülüğün varlığını dışa vurmak için bir araç mıdır?' sorusunu da soran Eco, satanizm gibi marjinal durumlarda kötülüğün kutlanmasını anlatıyor. Dinozorlar, Pokemon ve diğer şekilsiz yaratıkların insanları hayran bıraktığını örnekleyen Eco, çirkin ile ilişkimizin ve ona dair algımızın günümüzde büründüğü şekli inceliyor. Eco, çağdaş sanatın da çirkinliği artık 20. yüzyılın başındaki avangart hareketlerin provakatif şekliyle ele almadığını, çirkinlikle hem ilgilendiğini hem de onu kutladığını anlatıyor.